Klinik dermatoloji • İzmir
Uyuz, Sarcoptes scabiei akarının derinin en üst tabakasına yerleşmesiyle oluşan ve çoğunlukla geceleri artan kaşıntıya yol açan bulaşıcı bir deri hastalığıdır. Başarılı tedavi yalnız ilaç sürmekten ibaret değildir; tanının doğrulanması, ilacın doğru uygulanması, yakın temaslıların aynı zamanda tedavi edilmesi ve yeniden bulaşmanın önlenmesi birlikte planlanır.
- Gece artan kaşıntı
- Yakın temaslıların tedavisi
- Doğru ilaç uygulaması
- Tedavi sonrası kaşıntı
Uyuz nedir?
Uyuz, insan derisinde yaşayan mikroskobik bir akarın oluşturduğu enfestasyondur. Dişi akar derinin boynuzsu tabakasında kısa tüneller açar; kaşıntı ve döküntü esas olarak akara, yumurtalara ve atıklara karşı gelişen bağışıklık yanıtından kaynaklanır. Hijyen eksikliği değildir; her yaşta ve her sosyoekonomik grupta görülebilir.
İlk bulaştan sonra belirtilerin ortaya çıkması çoğu kişide haftalar alabilir. Daha önce uyuz geçirmiş kişilerde bağışıklık sistemi daha hızlı yanıt verdiği için yakınmalar birkaç gün içinde başlayabilir. Belirti başlamadan önce de bulaş mümkün olduğundan yalnız kaşınan kişiyi tedavi etmek ev içi döngüyü durdurmayabilir.
Uyuz belirtileri nelerdir?
En tipik yakınma, sıcak yatakta ve geceleri belirginleşen yoğun kaşıntıdır. Küçük kırmızı kabarıklıklar, kaşıma izleri, kabuklanma ve birkaç milimetreden santimetreye uzanabilen ince tüneller görülebilir. Ancak tünel her hastada kolay seçilmez; egzama benzeri yaygın döküntü veya nodüller tabloya eşlik edebilir.
Tipik bölgeler
Parmak araları, el bileğinin iç yüzü, dirsek, koltuk altı, göbek çevresi, bel, kalça, meme çevresi ve genital bölge sık tutulur. Erişkinde yüz ve saçlı deri çoğunlukla korunur.
Dağılım daha geniş olabilir
Avuç içi, ayak tabanı, ayak bileği, baş-boyun ve saçlı deri etkilenebilir. Huzursuzluk, uyku bozukluğu ve beslenmede zorlanma fark edilebilir.
Atipik görünüm olabilir
Kaşıntı az olabilir; yaygın pullanma ve kalın kabuklar gelişen kabuklu uyuz çok bulaşıcıdır ve hızlı değerlendirme gerektirir.
Kaşımaya bağlı deri bütünlüğü bozulduğunda bakteriyel enfeksiyon eklenebilir. Bal rengi kabuk, irin, ağrıda artış, sıcaklık ve yayılan kızarıklık ikincil enfeksiyonu düşündürür.
Uyuz nasıl bulaşır?
En önemli bulaş yolu uzun süreli yakın ten temasıdır. Aynı yatakta uyumak, bakım vermek, cinsel temas ve kalabalık yaşam koşulları riski artırır. El sıkışma veya kısa bir sarılma gibi kısa temaslar sıradan uyuzda çoğu zaman yeterli değildir. Ortak kıyafet, havlu ve yatak takımıyla bulaş olabilir; ancak sıradan uyuzda eşya bulaşı, doğrudan ten temasına göre daha az önemlidir.
Daha olası bulaş durumları
- Aynı evde ve yakın fiziksel temasla yaşamak
- Aynı yatakta uyumak veya uzun süreli bakım teması
- Cinsel ve yakın partner teması
- Kabuklu uyuzlu kişiyle veya yoğun kontamine eşyayla temas
Yanlış bilinenler
- Uyuz havada asılı kalıp odadan odaya uçmaz.
- Evcil hayvanlardaki akar, insanda kalıcı insan uyuzu oluşturmaz.
- Tanı, kişinin temizliği veya sosyal durumuyla ilgili değildir.
- Bütün evi ilaçlamak ve eşyaları atmak gerekmez.
Uyuz tanısı nasıl konur?
Tanı; kaşıntının zamanı, evde benzer yakınması olan kişiler, lezyonların dağılımı ve dermatolojik muayene birlikte değerlendirilerek konur. Dermoskopla tünelin ucundaki akar görülebilir. Gerektiğinde tünelden kazıntı alınarak mikroskopta akar, yumurta veya dışkı parçaları aranır. Negatif kazıntı uyuzu her zaman dışlamaz; örneğin az sayıda akar varsa örnekleme sonucu negatif olabilir.
Atopik dermatit, kontakt dermatit, böcek ısırıkları, folikülit, prurigo, ilaç döküntüsü ve bazı sistemik kaşıntı nedenleri uyuzla karışabilir. Evde herkesin kaşınması uyuzu destekler ama tek başına tanı koydurmaz.
Uyuz tedavisi nasıl planlanır?
Tedavi seçimi yaşa, kiloya, gebelik-emzirme durumuna, lezyonların yaygınlığına, eşlik eden hastalıklara, önceki uygulamalara ve kabuklu uyuz olasılığına göre yapılır. Topikal permetrin sık kullanılan seçeneklerden biridir; oral ivermektin seçilmiş hastalarda değerlendirilebilir. Kullanılabilen ilaçların ruhsat, yaş ve güvenlilik koşulları değişebildiği için reçete kişiye özel olmalıdır.
Topikal tedavi
İlaç yalnız kaşınan noktalara değil, verilen plana göre geniş deri yüzeyine uygulanır. El yıkama, tırnak çevresi, göbek, kalça çizgisi ve genital bölge gibi kolay atlanan alanlar tedavi başarısını etkiler.
Ağızdan tedavi
Doz kilo ve klinik duruma göre hesaplanır; çoğunlukla tekrarlayan doz gerekir. Gebelikte ve 15 kg altındaki çocuklarda oral ivermektin uygun kabul edilmez; karar hekimce verilmelidir.
Kaşıntı ve egzama kontrolü
Akar tedavi edilse de ciltteki alerjik yanıt sürebilir. Nemlendirici, uygun antiinflamatuvar krem veya kaşıntı giderici tedavi ayrıca planlanabilir.
İkincil enfeksiyon
İmpetigo veya daha derin bakteriyel enfeksiyon gelişmişse uyuz tedavisine ek olarak antiseptik ya da antibiyotik gerekebilir; antibiyotik akarları öldürmez.
Çoğu uyuz ilacı yumurtaların tamamını öldürmediği için ikinci uygulama, kullanılan ilacın şemasına göre genellikle 7–14 gün içinde planlanır. Doktorun belirlediği gün ve uygulama süresi değiştirilmemelidir.
İlaç uygulamasında kritik noktalar
İlacın hangi bölgelere, ne miktarda ve kaç saat sürüleceği; saçlı deri ve yüzün dahil olup olmadığı yaşa ve ürüne göre değişir.
Parmak araları, tırnak kenarları, el bileği, göbek, kalça arası, kasık, genital bölge ve ayak parmakları plana göre kaplanır. Tırnaklar kısa tutulabilir.
Bekleme süresi içinde eller yıkanırsa ilaç ellere tekrar sürülür. Bebeklerde ilacın ağız ve göze taşınması önlenir.
Uygulama sonrası temiz çamaşır giyilir; yakın dönemde kullanılan yatak takımı, havlu ve kıyafetler eş zamanlı ele alınır.
Şema tekrar gerektiriyorsa yakınma azalsa bile önerilen tarihte yapılır. Daha sık uygulamak tahriş yapabilir ve başarıyı artırmaz.
Yakın temaslılar ve evde alınacak önlemler
Hane halkı, aynı yatağı paylaşanlar, cinsel partnerler ve uzun süreli yakın ten teması olan kişiler belirti göstermese bile aynı zamanda tedavi edilmelidir. Bir kişinin tedaviyi geciktirmesi, tedavi edilen kişiye yeniden bulaşa yol açabilir. Okul, yurt, bakım evi veya sağlık kuruluşunda birden fazla vaka varsa kurumun enfeksiyon kontrol birimi bilgilendirilmelidir.
- Tedaviden önceki birkaç gün içinde kullanılan kıyafet, havlu ve yatak takımlarını sıcak programda yıkayın ve sıcak kurutun.
- Yıkanamayan eşyaları kapalı poşette en az 72 saat; mümkünse bir hafta tutun.
- Yatak, koltuk ve zemini olağan biçimde süpürmek yeterlidir; yoğun kimyasal püskürtme gerekmez.
- Tedavi tamamlanana kadar yakın ten temasını ve ortak havlu/giysi kullanımını durdurun.
- Kabuklu uyuzda çok daha sıkı çevre ve temas önlemleri gerekir; kendi kendine yönetilmemelidir.
Tedaviden sonra kaşıntı neden devam eder?
Başarılı tedaviden sonra kaşıntı ve kabarıklıkların 2–4 hafta, bazen daha uzun sürmesi “postskabiyetik” bağışıklık yanıtıyla ilişkili olabilir. Bu durum tek başına tedavinin başarısız olduğunu göstermez. Eski lezyonların yavaş yatışması ile yeni tünel ve yeni döküntü oluşumunu ayırmak gerekir.
Tedavi sonrası görülebilir
- Giderek azalan kaşıntı
- Eski kabarıklıkların yavaş solması
- Genital bölgedeki nodüllerin daha uzun kalması
- Tahrişe bağlı kuruluk veya egzama
Yeniden değerlendirme düşündürür
- Yeni tüneller veya her gün yeni tipik lezyon
- Tedavi edilmemiş temaslı bulunması
- Uygulamanın eksik/erken yıkanmış olması
- İrin, yayılan kızarıklık, ateş veya kalın kabuklanma
Erken ve gereksiz tekrar uygulamaları irritan dermatit oluşturup kaşıntıyı daha da artırabilir. Kontrol muayenesinde uygulama tekniği, temaslıların tedavisi, yeniden bulaş ve farklı tanı olasılıkları birlikte incelenir.
Bebek, gebelik ve kabuklu uyuzda yaklaşım
Bebek ve çocuk
Yaşa uygun ilaç seçimi gerekir; baş, boyun, avuç ve taban tutulumu erişkinden farklı olabilir. Ürün yalanmasını ve göze temasını önleyecek uygulama planı verilmelidir.
Gebelik ve emzirme
Her ürün güvenli değildir. Gebelik ihtimali, gebelik haftası ve emzirme mutlaka bildirilir; tedavi yarar-risk değerlendirmesiyle seçilir.
Kabuklu uyuz
Kalın, yaygın kabuklu alanlarda akar sayısı çok yüksektir. Topikal ve ağızdan tedavinin birlikte, tekrarlayan dozlarla ve sıkı temas kontrolüyle yürütülmesi gerekebilir.
Ne zaman gecikmeden değerlendirme gerekir?
Uyuz genellikle acil hayati tehlike oluşturmaz; ancak kabuklu uyuz çok bulaşıcıdır ve ikincil bakteriyel enfeksiyon ciddi seyredebilir. Muayene geciktirilmemelidir.
Uyuzun yeniden bulaşması nasıl önlenir?
En etkili yaklaşım, aynı bulaş zincirindeki kişilerin aynı günlerde doğru tedavi almasıdır. Yalnız tekstil temizliği yapıp temaslıları tedavisiz bırakmak yeterli değildir. İlaç direncinden önce eksik uygulama, atlanan vücut alanları, ikinci dozun unutulması ve tedavi edilmemiş temaslı olasılığı gözden geçirilir.
Tanı veya tedavi planı için klinik dermatoloji değerlendirmesi yapılabilir. Kaşıntılı döküntünün uyuz mu, egzama mı yoksa mantar enfeksiyonu mu olduğu yalnız fotoğrafla her zaman ayırt edilemez.
Uyuz hakkında sık sorulan sorular
Uyuz kendiliğinden geçer mi?
Genellikle hayır. Akarı ortadan kaldıran uygun tedavi gerekir; beklemek bulaşın ev içinde sürmesine ve kaşımaya bağlı enfeksiyona yol açabilir.
Uyuz ilacı sadece kaşınan yerlere mi sürülür?
Çoğu topikal tedavi belirlenen geniş vücut alanına uygulanır. Kapsanacak bölgeler yaşa ve ürüne göre değişir; reçete talimatı esas alınmalıdır.
Evde herkes kaşınmıyorsa yine tedavi gerekir mi?
Yakın temaslılarda belirtiler haftalar sonra başlayabilir. Hane halkı ve yakın temaslılar belirti olmasa da aynı zamanda değerlendirilip tedavi edilir.
Kaşıntının devam etmesi ilacın işe yaramadığı anlamına mı gelir?
Hayır. Kaşıntı başarılı tedaviden sonra birkaç hafta sürebilir. Yeni tünel/yeni lezyon, yanlış uygulama veya tedavisiz temaslı varsa kontrol gerekir.
Uyuz koltuk ve yataktan bulaşır mı?
Sıradan uyuzda başlıca yol yakın ten temasıdır. Yakın dönemde kullanılan tekstiller ele alınır; kabuklu uyuzda eşya bulaşı daha önemlidir.
Çamaşırları kaç derecede yıkamak gerekir?
Sıcak yıkama ve sıcak kurutma etkilidir. Yıkanamayan eşyalar kapalı poşette en az 72 saat, tercihen bir hafta tutulabilir.
Uyuz evcil hayvandan geçer mi?
Hayvan akarları insanda geçici kaşıntı yapabilse de insan uyuzunu sürdüren tür farklıdır. Evcil hayvanda belirti varsa veteriner değerlendirmesi gerekir.
Okula veya işe ne zaman dönülebilir?
Uygun tedavinin tamamlanmasından sonra çoğu durumda ertesi gün dönüş mümkündür; işin niteliği, salgın durumu ve kurum kuralları ayrıca değerlendirilir.
Uyuz tekrarlar mı?
Evet. Geçirmek kalıcı bağışıklık bırakmaz; tedavisiz temaslı veya yeni temasla yeniden bulaşabilir.
Uyuz için kortizonlu krem yeterli midir?
Hayır. Kortizon kaşıntı ve inflamasyonu azaltabilir ama akarı öldürmez. Ancak akar tedavisine ek olarak hekim planıyla kullanılabilir.
Tıbbi kaynaklar
Kaşıntının nedenini birlikte netleştirelim
Gece artan kaşıntı, evde benzer yakınması olan kişiler veya tedaviye rağmen yeni döküntü varsa dermatolojik muayenede tanı, uygulama tekniği ve temaslı planı birlikte değerlendirilir.